10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı DESTAN-EFSANE

DESTAN NEDİR? ÖZELLİKLERİ

Toplumun tüm varlığını üzüntülerini, sevinç ve coşkularını kısaca heyecanlarını hareketlendiren tüm his ve düşünce biçimini oluşturan yazınlardır. Milletlerin millet olma yolundaki çabalarından işaretler taşır ve bu çabaların hatıraları ile geçmişle gelecek arasındaki zamanı canlı ve diri tutar.

DESTANLARIN GENEL ÖZELLİKLERİ

  • Bir toplumu derinden etkileyen ve uzun yıllar iz bırakacak savaş, doğal afet, göç, yiğitlik gibi olayların uzun bir şekilde manzum olarak anlatılmasına destan adı verilir. 
  • Destan sözcüğünün kökeni Yunanca “Epope” kelimesinden gelmektedir
  • Genellikle manzumdurlar. Fazla olmamakla beraber nazım-nesir karışık olan destanlar da bulunur. 
  • Destanlar anonimdir, kimin söylediği belli olmaz.
  • Bazıları, manzum şekilleri unutularak günümüze nesir hâlinde gelebilmiştir.
  • Yalın bir dille anlatılır. 
  • Olağan ve olağanüstü durumlar iç içedir.
  • Destan kahramanları olağanüstü yeteneklere sahiptir.
  • Destanlar, tarihî ve sosyal olaylardan ortaya çıkarlar.Genellikle, yiğitlik, aşk, dostluk, ölüm ve yurt sevgisi gibi konular işlenir.
  • Ulusal bilinci ve milli birliği çoğaltan metinlerdir.
  • Bir edebiyat türü olan destan, zamanla asıl niteliğini yitirmiş,savaşları, önemli kişileri, gülünç olayları anlatan eserlere de destan denilmiştir.
  • Epik şiirin ilk örneği olarak bilinir.
  • Genellikle ilahi bakış açısıyla anlatılır. 
  • Türklere ait destanlar, İslamiyet’ten önceki ve de İslamiyet’ten sonraki olmak üzere ikiye ayrılır. 

DESTAN TÜRLERİ

Doğal Destan: Anonimdir bunlar daha sonra bir ozan tarafından yazıya geçirilmişlerdir.
Yapay Destanlar: Bu destanları yazanlar bellidir. Bir şair tarafından doğal destanı anımsatılarak yazılır. Şair kendi milletinin tarihinden doğmuş olaylara kendi duygu ve fikirlerini de katarak destanlaştırır. Bu türe yapay destan denir.

Doğal Destanların özellikleri:

  • Destanlarda olağanüstü olaylar ve olağanüstü özellikte karakterler vardır.
  • Destanlar anonim ve sözlü edebiyat ürünleridir.
  • Destanlarda anlatılan olayların geçtiği mekan ve zaman bilinmez.
  • Ağızdan ağıza dolaşmak suretiyle oluşmuşlardır.
  • Kahramanlar öncü ve kurtarıcı rolündedir.
  • Oğuz Kağan destanı doğal destan grubuna girmektedir.
  • Manzumdur.

Yapma Destan

Genellikle ritmli olarak ve ezbere söylenen doğal destanın tersine, okunmak için ve doğal destanlar örnek alınarak yazılmış bir topluluk önünde söylenen destanlara yapma destan denir.Yapma destanlarda destan ürünlerinin daha bilinçli, eleştirel bir biçimde kullanıldığı görülür.

DOĞAL DESTAN İLE YAPMA DESTAN FARKLARI

DOĞAL DESTAN

Anonimdir, halkın ortak malıdır. Tarihin çok eski dönemlerini anlatır. Manzum (şiir) biçiminde oluşturulur. Çekirdek, yayılma ve derleme aşamalarından oluşur. Coşkulu, epik bir anlatımı vardır.

YAPMA DESTAN

Yazarı bellidir. Yakın tarihi anlatır. Manzum (şiir) biçiminde oluşturulur. Böyle aşamaları yoktur, şair direkt kaleme alır. Coşkulu, epik bir anlatımı vardır.

 Dünyaca Ünlü Doğal Destanlar: 

  • Kalevela ➜Fin destanıdır. Finlerle Macarların aynı soydan geldiğini anlatır. 
  • Şehname ➜İran destanıdır. İran-Türk savaşlarını anlatır. İran şairi Firdevsi tarafından derlenip yazıya aktarılmıştır. 
  • Şinto ➜ Japon destanıdır. 
  • Ramayana ve Mahabarata ➜Hint destanıdır. 
  • Nibelungen ➜Alman halkının destanıdır. 
  • Gılgamış ➜Sümer destanıdır. İlk yazılı destandır. Sümer kralı Gılgamış’ın maceralarını anlatır. 
  •  İlyada ve Odissea➜ Yunan destanıdır. Konusu Truva savaşlarıdır. 
  • İgor ➜ Rus destanıdır. 
  • La Cid➜ İspanyol destanıdır.
  • Beowulf➜İngiliz destanıdır.
  • Chansende  Röland➜ Fransız destanıdır.
  • Oğuz Kağan➜Türk destanıdır.

TÜRK DESTANLARI MOTİFLERİ 

1.Kök-Börü: Bozkurt, destanlarda olağanüstü güce sahip, kurtarıcı, yol gösterici atalar ruhu, mistik bir sembol olarak karşımıza çıkar.
2.Işık
3.Rüya
4. Ağaç
5.Ok-Yay
6.At
7.Kırklar
8.Mağara
9.Ak Sakallı ihtiyar
10.Yada Taşı:

TÜRK EDEBİYATI YAPMA DESTANLARI

  • Cahit Külebi -Atatürk Kurtuluş Savaşı’nda
  • Kayıkçı Kul Mustafa -Genç Osman Destanı
  • Fazıl Hüsnü Dağlarca -Üç Şehitler Destanı, Çakır’ın Destanı
  • Gülten Akın -Maraş ve Ökkeş’in Destanı
  • Mehmet Akif Ersoy - Çanakkale Şehitleri
  • Ceyhun Atuf Kansu-Sakarya Meydan Savaşı
  • Niyazi Yıldırım Gençosmanoğlu- Bozkurtların Destanı
  • Nazım Hikmet -Kuva-yi Milliye ve Kurtuluş Savaşı Destanı, Şeyh Bedrettin Destanı

DÜNYA EDEBİYAT YAPMA DESTANLARI

Aneneis: Yapma destanın bilinen ilk örneğidir. Latin şair Vergilius tarafından yazılmıştır.

Kurtarılmış Kudüs: İtalyan şairi Tasso yazmıştır. Haçlı Seferlerini anlatır.

Kaybolmuş Cennet: Milton tarafından kaleme alınmıştır. Hz. Adem ile Havva’nın Cennet’ten yeryüzüne kovuluşunu anlatır.

Çılgın Orlando: İtalyan şairi Lucavico Aristo yazmıştır. Müslüman-Hıristiyan zıtlığını anlatır.

Henriade: Fransız şair Voltaire tarafından yazılmıştır.

EFSANE NEDİR? ÖZELLİKLERİ, TÜRLERİ, ÖNEMLİ EFSANELER

Tabiatüstü özellikler gösteren kahramanların yaşamlarının ve olayların anlatıldığı öykülere efsane adı verilir.

EFSANELERİN GENEL ÖZELLİKLERİ

  • Efsaneler, dilden dile anlatılagelmiş çok eski öykülerdir ve anonim halk edebiyatı eserleridir.
  • Efsanelerin temaları bir kişiye, bir olaya ya da bir mekana dayandırılıp, kişi, yer ay da durumlar hakkında anlatılırlar.
  • Efsanelerde anlatılanların bir seviyede de olsa gerçeklik özelliği vardır. 
  • Efsanelerde genelikle olağanüstülük ağır basar.
  • Efsaneler, belli şekilleri olmayan bir üslup ve biçime bağlı kalmayan, konuşma diliyle anlatılan kısa halk anlatımları olup kaynaklarını sıklıkla geçmişin derinliklerinden esinlenirler.
  • Efsaneler kısa, sade, ağızdan ağıza yayılan anonim halk anlatımları olup ağızdan ağıza anlatılırken her anlatanın özelliklerine göre değişikliklere uğrarlar.

Efsane Türleri
Efsaneler günümüzde konularına göre dört grupta incelenebilirler:

  • Dünyanın yaradılışını, varlıklarının dünyaya gelişini, kıyamet günlerini anlatan yaratılış efsaneleri.
  • Tarihi  olan efsaneler.
  • Olağanüstü kişiler, varlıklar ve güçleri konu alan efsaneler.
  • Dini efsaneler.
  • Türk Edebiyatında Efsane
  • Türk edebiyatındaki efsanelerde savaş, fedakârlık, sosyal düzene bağlılık, , dürüstlük, cömertlik, samimiyet gibi konular yer alır. “Genç Osman, Boş Beşik, Çakıcı Efe, Çoban Çeşmesi, Gelin Kaya, Cennet Dağı, Kan Kuyusu, Yusufçuk Kuşu” gibi efsaneler halk arasında yüzyıllardır söylene gelmektedir.

DESTAN İLE EFSANE FARKLAR, BENZERLİKLER, KARŞILAŞTIRMASI

Farklılıklar;

  • Destanlar, toplumsal yaşamda derin izler taşıyan yaşanmış olayların etkisiyle oluşturulmuşken, hayal gücünün ürünüdür.
  • Destanlar toplumun bütününü ilgilendiren bir durum anlatırken efsanaler daha bireysel nitelikler taşır.
  • Destanlarda genellikle kahramanlık konusu işlenirken, efsanelerde konular farklıdır.
  • Destanlarda olağanüstü özelliklere sahip savaşçı, kahraman tipi ön plandayken efsanelerde ideal insan tipi öne çıkar.
  • Destanlar kutsal kabul edilmemesine rağmen bazıları kutsal kabul edilir.
  • Destanlar ulusal bir nitelik taşır, yani  tamamen bir milletin ürünüyken farklı biçimlerine farklı milletlerde de karşılaşılabilir.
  • Doğal ve yapma destan diye ikiye ayrılır, efsanelerde ise böyle bir ayrım yoktur.
  • Destanların oluşumları efsanalerden oldukça farklıdır.

Benzerlikler;

  • Her iki tür de anlatmaya bağlı edebi metin türleri arasında yer alır.
  • İkisi de duruma dayalıdır, olay örgüsü, kişiler, mekan ve zaman metni oluşturan yapı unsurlardır.
  • Anonimlerdir.
  • İkisi de nesilden nesile dilden dile aktarılarak süre gelmiştir.
  • İkisinde de öyküleyici ve betimleyici anlatımlar kullanılır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir