9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı TİYATRO

9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı TİYATRO

  • Tiyatro sahnede, bir seyirci topluluğu önünde, oyuncular tarafından canlandırılmak üzere yazılan edebî türdür.
  • Konusunu günlük yaşamdan alabileceği gibi tarihten, mitolojiden de alabilir.
  • Sahnelenen bir tiyatro, insana iletisini aracısız (kâğıt, film vb. olmaksızın) aktarır.
  • Tiyatro eserinde yer, dekor ve kişilerle ilgili bilgiler perde başlarında yer alır.
  • Oyuncuların sergilemeleri gereken davranışlar yay ayraç içinde verilir.
  • Anlatım, karşılıklı konuşma şeklindedir.
  • Tiyatronun kökeni Eski Yunan’da bağ bozumu tanrısı Dionysos (Diyonizos) adına yapılan dinî törenlere dayanmaktadır.
  • Tiyatro kelimesinin kökeni Yunanca seyir yeri anlamına gelen “theatron”dur.
  • Anadolu’da modern tiyatro öncesinde geleneksel Türk tiyatrosu egemendi. Köy seyirlik oyunları, meddah, Karagöz, orta oyunu, kukla oyunu gibi türlere ayrılan geleneksel Türk tiyatrosu, Tanzimat sonrasında da bir süre devam etmiş; değişen hayat şartlarıyla birlikte varlığını sürdürememiştir.
  • Batılı anlamda tiyatro Türk edebiyatına Tanzimat’la birlikte Avrupa’dan gelmiştir.
  • Tanzimat sanatçıları Batı’dan çeviriler yapmıştır.
  • Bu dönemde İbrahim Şinasi, ilk Türkçe oyun olan Şair Evlenmesi’ni yazmış;
  • Ahmet Vefik Paşa, Molière’den (Molyer) uyarlamalar yapmıştır.
  •  Modern tiyatro trajedi, komedi ve dram türlerine ayrılır.

Trajedi (Tragedya):

  • Kökeni Eski Yunan edebiyatına dayanan trajedi; seyircide heyecan, korku ve acıma hissi uyandırarak ruhu kötülüklerden arındırma amacı güden tiyatro türüdür.
  • Konularını tarihten ve mitolojiden alır.
  • Trajedinin konu edindiği insan, eğitimlidir ve soylular arasından seçilmiştir.
  •  Kahramanlar, sıradan insanlar değil krallar, kraliçeler, prensler, tanrılar, yarı tanrılardır.
  • Trajedide kaba ve çirkin sözlere yer verilmez.
  •  Öldürme, yaralama gibi olaylar sahnede canlandırılmaz, sahne gerisinden seyirciye duyurulur.
  • Trajedi manzum olarak yazılır, genellikle beş perdeden oluşur, aralıksız oynanır.
  • Koro ve diyalog bölümlerinden oluşur.
  •  Koro perde görevini üstlenir.
  • Üç birlik kuralına uygun olarak yazılır.

Üç birlik kuralı; eserin tek olay, tek mekân, tek gün kalıbı içinde yapılandırılmasıdır.

Tiyatronun Yapı Unsurları

Dramatik Örgü:

  • Tiyatro eserindeki olay örgüsüdür.
  • Her olay, iletiyi seyirciye ulaştırmak için oluşturulan bütünün parçasıdır.
  • Temel ve yan çatışmalardan doğan olaylar, neden-sonuç ilişkisi ile birbirine bağlanır.
  •  Dramatik örgü perde, sahne vb. bölümlemeler etrafında düzenlenir (Bazı metinlerde bu bölümlemelere karşılık gelen meclis, fasıl gibi terimler bulunur.).

 Yer (Mekân):

  • Olayların geçtiği çevredir.
  • Canlandırılan olaylar, yaşandığı zamana ve çevreye uygun bir dekor ile sahnede yansıtılır.
  • Oyunun geçtiği yeri canlandırmak için kullanılan ışık, eşya gibi araçların tümü dekoru oluşturur.
  •  Oyuncunun dekor gereği kullandığı eşyalar, dekora yardımcı sahne eşyaları olan aksesuarlar da mekânı tamamlayan ögelerdir.
  •  Tiyatroda mekân işlevsiz değildir.
  • Oyunu daha iyi anlamak için mekân-zaman-olay ilişkisinin göz önünde bulundurulması gerekir.

Zaman:

  • Olayların başlangıcı ile bitişi arasında geçen süredir.
  • Tiyatro metninde olaylar; kronolojik zaman, düğümden başlatılan zaman, sonuçtan başlatılan zaman ve düzensiz zamanlardan biri ile sıralanabilir.

Çatışma:

  • Dramatik örgünün gelişmesinde basamakları ortaya çıkaran, kişiler arasındaki iç ve dış mücadeleler, anlaşmazlıklardır.
  • Karşıt duygu, düşünce ve isteklerin; kişilik özelliklerinin bir arada sergilenmesi ile ortaya çıkar.
  •  Sosyal statü, ekonomik durum, psikolojik yapı, eğitim ve kültür gibi unsurlardaki keskin farklılıklar çatışmayı belirleyen etkenlerdir.

Kişiler:

  • Tiyatro eserinde aralarında çatışma bulunan ve böylelikle olayları var eden insanlardır.
  •  Kişiler, iletinin okura / izleyiciye ulaşmasını sağlayan temel unsurdur.
  • Kişiler, olaylardaki ağırlıklarına göre birinci veya ikinci derecede önemli kişiler diye ayrılır.
  • Tip ve karakterler çevrelerinden soyutlanmadan toplumsal, fiziksel ve psikolojik özellikleriyle verilir.

Metin ve Türle İlgili Açıklamalar

Komedi (Komedya)

  • Kişilerin ve toplumun aksayan yönlerini güldürücü ögelerle iç içe yansıtan tiyatro türüdür.
  • Korkaklık, cimrilik, dalkavukluk gibi huy ve davranışlar abartılarak seyirciyi güldürürken düşündürmek amaçlanır.
  • Konular günlük yaşamdan alınır. Kahramanlar, halk kesiminden kimselerdir.
  • Üç birlik kuralına uyulur.
  • Kaba şakalar, söz oyunları, imalar önemli yer tutar.
  • Öldürme, yaralama gibi olaylar sahnede canlandırılır.
  • Manzum olarak yazılır, beş perdeden oluşur, aralıksız oynanır.
  • Koro ve diyalog bölümlerinden oluşur.
  • Koro perde görevini üstlenir.
  • Bugünkü komedilerde klasik komediye özgü kurallar uygulanmamaktadır.
  • Komedi; karakter komedisi, töre komedisi, entrika komedisi gibi türlere ayrılır:
  1. Karakter Komedisi: Günlük yaşamda her zaman rastlanabilecek insan kusurlarını belli tiplerden hareketle konu edinen komedi türüdür.
  2. Töre Komedisi: Bazı töre ve gelenekleri eleştirel bir tutumla yansıtan komedi türüdür.
  3. Entrika Komedisi: Olayların seyircide merak uyandıracak şekilde düzenlenmesiyle güldürmekten başka bir amaç gözetilmeyen komedi türüdür.

Dram

  • Hayatı hem acıklı hem gülünç yönleriyle bir bütün olarak yansıtmayı amaçlayan tiyatro türüdür.
  •  XVIII. yüzyılda klasisizme tepki olarak doğan romantizm akımıyla ortaya çıkmıştır.
  • Romantizm: Klasisizmin akla ve sağduyuya verdiği önemi reddedip duygu ve hayali öne alan bir edebî akımdır.
  • Konularını millî tarihten, günlük yaşamdan almıştır.
  •  Kahramanlar toplumun her kesiminden seçilebilir.
  • Kişiler tek yönlüdür, bütünüyle iyi ya da kötüdür.
  •  Dramda trajedi ve komedideki üç birlik kuralına uyulmaz.
  • Kaba ve argo sözlere de yer verilebilir.
  •  Öldürme, yaralama gibi olaylar sahnede canlandırılır.
  • Dram nazım ve nesir şeklinde yazılabilir.
  • Perde sayısı yazarın tercihine bağlıdır.
  •  İlk örneklerini İngiliz sanatçısı William Shakespeare’in (Vilyım Şekspir) verdiği dramın ilkelerini XIX. yüzyıl Fransız sanatçısı Victor Hugo (Viktor Hügo) belirlemiştir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir