9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Hikaye

  • Hikâye (öykü); yaşanmış ya da yaşanabilir olay veya durumların kişi, yer ve zamana bağlı olarak okuyucuda heyecan ve zevk uyandıracak şekilde anlatıldığı kısa edebî türdür.
  • Hikâyede okuduğunuz Zincir adlı metinde bir köpeğin evinden ayrılıp sokakta yaşadıklarından sonra eve dönmesi olayında olduğu gibi genellikle tek olay anlatılır, kişi sayısı azdır.
  • Kahramanların bir yönü üzerinde durulur.
  • Zaman ve mekânın anlatımında ayrıntıya girilmez.
  • Hikâyede genellikle kısa cümleler kullanılır.
  • İlk örneği: XIV. yüzyılda İtalyan edebiyatında Boccaccio’nun (Bokaçyo) yazdığı Decameron (Dekameron) adlı eser
  • Türk edebiyatında Tanzimat’tan önce hikâye türünün yerini halk hikâyeleri, destanlar, masallar, mesneviler ve Dede Korkut Hikâyeleri tutmaktaydı.
  • Batılı anlamda hikâye, Türk edebiyatına Tanzimat’la girmiştir.
  • Ahmet Mithat Efendi’nin Letâif-i Rivâyât adlı eseri ilk hikâye örneklerindendir. Letâif-i Rivâyât’ta yer yer geleneksel hikâyenin anlatım özelliklerine rastlanır.
  • Teknik açıdan güçlü, Batılı örneklere benzeyen ilk hikâye ise Samipaşazade Sezai’nin Küçük Şeyler adlı eseridir.
  • Hikâye türünün başarılı örnekleri:

Servetifünun Dönemi

Millî Edebiyat Dönemi       

Cumhuriyet Dönemi’nde  verilmiştir.

  • Günümüzde hikâye, yeni anlatım biçimleri ve teknikleri denenerek edebî türler içinde gelişimini sürdürmektedir.
  • Hikâyenin bölümleri serim, düğüm, çözüm şeklindedir ancak bazı hikâyelerde bu bölümler bulunmayabilir.

Serim bölümü; yer ve zamanın belirtildiği, kişilerin tanıtıldığı, olayın anlatılmaya başlandığı bölümdür.

Düğüm bölümü, olayın okuyucuda merak duygusu oluşturacak şekilde işlendiği bölümdür.

Çözüm bölümü, olayların düğümlerinin çözüldüğü bölümdür. Okuyucuda merak uyandıran sorular bu bölümde cevaplanır.

  • Hikâyenin yapı unsurları kişiler, olay örgüsü, mekân (yer), zamandır.

Hikâyede anlatılan olayları veya durumları yaşayan kahramanlar hikâyenin kişi kadrosunu oluşturur. Bu kişiler kurmaca kişilerdir.

Olay örgüsü; hikâye kişilerinin başından geçen olaylar dizisidir, hikâyedeki ana olaya bağlı küçük olayların peş peşe sıralanmasıyla oluşur.

Mekân, olayın geçtiği yer ya da yerlerdir. Yazar, olayın akışı içinde ayrıntıya girmeden mekânı tanıtır.

Zaman, olayın başlangıcından bitişine kadar geçen süredir. Olay, baştan sona doğru verilebileceği gibi bu sıralamaya uyulmadan da verilebilir. Zaman açıkça belirtilebileceği gibi sezdirilebilir de.

  • Anlatıcı, hikâyedeki olayı anlatan kişidir. Anlatıcı, yazarın kendisi değil kurmaca bir kişidir. Hikâyede olaylar birinci veya üçüncü kişi anlatıcının ağzından anlatılır.
  • Bakış açısı; anlatıcının hikâyedeki kişi, olay, yer ve zamanı ele alış biçimi ve bunlara karşı takındığı tutumdur. Üçe ayrılır:
  • Hâkim (Tanrısal / İlahi) Bakış Açısı: Anlatıcı, olaylara ve kahramanlara hâkimdir. Olayların nasıl gelişeceğini bilir ve görür. Olayları anlatırken kahramanların aklından geçenleri ve psikolojilerini yansıtır. Bu bakış açısında anlatıcı üçüncü kişidir.  
  • Kahraman (Ben) Bakış Açısı: Olaylar, hikâye kahramanlarından birinin ağzıyla anlatılır. Olayları yaşayan kahraman, olaylar karşısındaki izlenim ve tutumunu kendi bakış açısıyla yansıtır. Bu bakış açısında anlatıcı birinci kişidir.
  • Gözlemci (Müşahit) Bakış Açısı:Anlatıcı; gördüklerini, tanık olduklarını aktarır. Hikâye kahramanlarının aklından geçenleri bilmez. Anlatıcının anlatımı gördükleriyle sınırlıdır. Nesnel bir tutum sergilenir. Bu bakış açısında anlatıcı üçüncü kişidir.
  • Not: Bir metinde birden fazla anlatıcı ve bakış açısı bulunabilir, anlatıcının değişmesine göre bakış açısı da değişebilir.

Teması, konusu ve çatışma unsurları ile hikâye; yazıldığı dönemin siyasi, ekonomik, kültürel özelliklerini yansıtır.

  • Tema, hikâyedeki temel duygu veya düşüncedir, soyut ve geneldir: sevgi, dostluk vb.
  • Konu, hikâyedeki duygu veya düşüncenin somut bir duruma bağlı olarak ele alındığı olgudur, temayı sınırlandırır: Türkiye’de aile bağları vb.
  •  Karşılaşma, olay çevresinde gelişen edebî metinlerde çatışmaları, olay halkalarını veya yeni durumları oluşturacak şekilde kahramanların yüz yüze gelmeleridir.
  •  Çatışma, hikâyede karşıt duygu, düşünce ve isteklerin; kişilik özelliklerinin bir arada sergilenmesi ile ortaya çıkan durumdur. Olayların dayandığı asıl ögedir, merak duygusunu canlı tutar: hayal-gerçek çatışması vb.

Hikaye Türleri

  • Olay Hikâyesi:
    • Olayın serim, düğüm ve çözüm bölümlerine uygun olarak mantıksal bir sıralamayla sonuca bağlandığı hikâye türüdür.
    •  Bu tarz hikâyenin temeli bir olay anlatımına dayanır. Olay hikâyesinde kahramanların ve çevrenin tasvirine önem verilir, okuyucuda merak ve heyecan duygusu uyandırılır.
    • Fransız yazar Guy de Maupassant (Giy dö Mopasan) tarafından geliştirilen bu hikâye türüne Maupassant tarzı hikâye de denir.
    • Olay hikâyesinin Türk edebiyatındaki başlıca temsilcileri Ömer Seyfettin, Refik Halid Karay ve Reşat Nuri Güntekin’dir.
  • Durum Hikâyesi:
  • Olaylardan çok, günlük yaşamın bir kesitini ele alıp anlatan hikâye türüdür.
  •  Durum hikâyesinde ruhsal çözümlemelere ağırlık verilir, olay ikinci planda kalır.
  • Bu tarz hikâyede serim, düğüm, çözüm bulunmaz; okuyucunun merak duygusuna seslenilmez. ,
  • Rus yazar Anton Çehov tarafından geliştirilen bu hikâye türüne Çehov tarzı hikâye de denir.
  • Durum hikâyesinin Türk edebiyatındaki başlıca temsilcileri Memduh Şevket Esendal ve Sait Faik Abasıyanık’tır.
  • Not: Hikâyeler, olay eksenli veya durum ağrılıklı oluşuna göre sınıflandırılır.

ANLATIM BİÇİMLERİ

  • Öyküleyici Anlatım (Öyküleme):
  1. Olay anlatımına dayanan anlatım biçimidir.
  2. Bu anlatım biçiminde okuyucuyu olay içinde yaşatmak amaçlanır.
  3.  Öyküleyici anlatımda kişiler, olay örgüsü, mekân ve zaman ögeleri bulunur; fiil ve fiilimsilere çokça yer verilerek kişiler hareket hâlinde yansıtılır.
  • Betimleyici Anlatım (Betimleme):
  • Varlıkları, durumları zihinde canlandırmayı amaçlayan anlatım biçimidir.
  •  Betimleyici anlatımda sıfatlar kullanılarak varlık ve durumlar ayırt edici özellikleriyle verilir.
  • Öznel olanlarına izlenimsel, nesnel olanlarına açıklayıcı betimleme denir.
  •  Öznel anlatımlı betimlemelerde okuyucuya izlenim kazandırmak, nesnel anlatımlı betimlemelerde bilgi vermek amaçlanır.

Anlatım Teknikleri

Öyküleyici metinlerde

  • gösterme (diyalog, iç konuşma, bilinç akışı)
  • tahkiye etme (kişi tanıtımı, olay anlatımı, geriye dönüş, iç çözümleme, özetleme)
  • pastiş
  • parodi
  •  ironi

gibi anlatım tekniklerinden yararlanılır.

  1. Gösterme (Sahneleme):
  • Olaylar, kişiler, varlıklar okuyucuya doğrudan sunulur.
  • Anlatıcı, okuyucu ile eser arasına girmez.
  • Okuyucunun dikkati eser üzerinde yoğunlaşır.
  • Bu teknikte kişilerin konuşmaları ve hareketleri yansıtılarak okuyucunun kendisini eserin kurmaca dünyasında hissetmesi sağlanır.
  • Gösterme tekniği; diyalog, iç konuşma veya bilinç akışı şeklinde olabilir.
  • Diyalog:
  • Kahramanların karşılıklı konuşmalarına dayanan anlatım tekniğidir.
  •  Metne akıcılık kazandırır.
  •  Diyalog tekniğinde konuşmalar, kitabi değildir.
  •  Kahramanlar, sosyal statülerine uygun biçimde konuşturulur.
  • İç Konuşma:
  • Kahramanların içsel konuşmalarını aktarmaya dayanan anlatım tekniğidir.
  • İç konuşma tekniğinde, kahramanın duygu ve düşünceleri sesli düşünme şeklinde yansıtılır.
  •  Bu anlatım tekniğinde kahraman, karşısında biri varmış gibi kendi kendine konuşur.
  • Bilinç Akışı:
  • Genellikle XX. yüzyıl modern roman ve hikâyesinde kullanılmış bir anlatım tekniğidir.
  •  Bu teknikte de iç konuşmada olduğu gibi kişilerin iç dünyaları, zihinlerinden geçirdikleri doğrudan o kişilerin ağzından, kendi kendilerine konuşmaları şeklinde verilir.
  • Kahraman anlatıcı ve bakış açısı söz konusudur ancak bilinç akışında iç konuşmadan farklı olarak cümleler arasında mantık ilişkisi zayıftır.
  • Daha çok serbest çağrışım yoluyla bir düşünceden bir başka düşünceye atlanır. Bu teknikte dış dünyaya ait nesneler, motifler bilinçaltını harekete geçiren serbest çağrışım ögeleri olarak işlev görür. Bilinç akışı ile iç konuşma tekniği genellikle iç içe kullanılır.

a. Yazma Tür ve Tekniklerini Tanıma

b. Yazma Sürecini Uygulama

Sözlü İletişim Tür ve Tekniklerini Tanıma

  • Sunu:
  • Sunu, bir konuda bilgi vermeyi amaçlayan bir konuşmayı işitsel ve görsel ögelerle destekleyen araçtır.
  •  Sunuda bütün bir konuşma metni değil konuşma metninin önemli noktaları yer almalıdır.
  • Sunu, konuşmayı destekleyen bir araç olup sunuyu konuşmacının yönlendirmesi gerekir.
  • Sunu hazırlanırken göz önünde bulundurulan aşamalar:
  1. Sunu Kapak Sayfası Hazırlama: Sununun başlangıç sayfası olan kapakta konuya ve hazırlayanın adına yer verilir.
  2.  Sunu Akışı Sayfası Hazırlama: Sunuda anlatılacaklar sırasıyla başlıklar hâlinde yazılır.
  3. Sunuda Yazı Kullanımı:

a. Anahtar Kavramları ve Önemli Bilgileri Yansıtma: Konuyla ilgili temel kavramlar, terimler verilir. Konunun vurgulanmak istenen yönleri belirtilir.

b. Punto, Yazı Karakteri, Satır Sayısı vb.nin Uygunluğu: İçeriğe uygun olan punto, yazı karakteri, satır sayısı vb. biçimsel ögeler belirlenir.

 Sunuda Görsel ve İşitsel Ögelerin Kullanımı:

Konuyu destekleyen, örnekleyen, somutlaştıran vb. görsel, işitsel ögeler belirlenir ve yeri geldikçe kullanılır.

İçeriğe uygun olmayan görsel ve işitsel ögelerin kullanımından kaçınılır.

 Yazı-Görsel-Zemin İlişkisi:

Sunuda konuyla ilgili görsellere yer verilir, yazı ile görsel arasında uyum sağlanır.

Zeminin yazının ve görselin daha net algılanmasını sağlayacak nitelikte olmasına özen gösterilir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir